چک یکی از مهم‌ ترین اسناد تجاری است که در مبادلات استفاده می شود . اما گاهی پیش می‌آید که هنگام مراجعه به بانک، چک به دلایلی مثل نبود موجودی کافی یا مسدود بودن حساب یا عدم مطابقت امضا برگشت می‌خورد. در چنین شرایطی، دارنده چک چه اقداماتی می تواند انجام دهد؟  آشنایی با چک برگشتی و راهکارهای وصول آن به شما کمک می‌کند تا دارنده بتواند سریع‌تر و با کمترین هزینه، وجه چک را در زمانی کوتاه مطالبه کنید که در این مقاله آن را توضیح داده ایم.

چک برگشتی و راهکارهای وصول آن:

1-دادخواست حقوقی

2-صدور اجراییه مستقیم ( مطالبه از طریق اجرای احکام دادگستری)

3-اجرای ثبت (یعنی از طریق اداره ثبت اسناد، مثل اجرای سند رسمی).

4-دعوای کیفری (شکایت کیفری برای صدور چک بلامحل).

1-اقامه دعوای حقوقی:

تعیین دادگاه صالح:

یکی از روش های وصول چک برگشتی از طریق دادگاه های حقوقی است .

خواهان ( شخصی که قصد شکایت بابت چک برگشتی دارد) می تواند به دادگاه محل اقامت خوانده یا محل صدور چک یا دادگاه محل صدور گواهینامه عدم  پرداخت مراجعه کند.

تعیین خواسته:

در صورتی که برای چک گواهینامه عدم پرداخت صادر شده ،باشد دارنده می تواند وجه چک را از هر یک از مسئولین سند تجاری مطالبه کند. علاوه بر این می تواند از صادر کننده، خسارات و هزینه های وارد شده.

( هزینه دادرسی و حق الوکاله وکیل و تاخیر تادیه چک ) که مستقیماً و به طور متعارف در جهت وصول طلب خود از ناحیه وی متحمل شده است اعم از آنکه قبل از صدور حکم یا پس از آن باشد مطالبه کند.

نحوه تعیین خسارت تاخیر تادیه چک :

پیش از سال ۱۴۰۰، دادگاه‌ها با هم اختلاف داشتند که خسارت تأخیر تادیه چک (یعنی مبلغی اضافه‌ ای که بابت دیر پرداخت شدن چک باید پرداخت شود) از چه تاریخی قابل محاسبه است؟

که طی اعلام  رأی وحدت رویه شماره ۸۱۲ هیات عمومی دیوان عالی کشور صراحتا اعلام گردید

که مبداً محاسبه خسارت تأخیر تأدیه چک از تاریخ مندرج روی چک سررسید می باشد و ملاک، تاریخ سررسید چک می باشد، نه تاریخ برگشت آن.

برای مثال:  اگه تاریخ چک مورخ ۱ فروردین 1404 باشد، حتی اگر از تاریخ فوق الذکر دیر تر برگشت بخورد ، خسارت تأخیر تادیه چک از فروردین 1404 قابل محاسبه می باشد.

خوانده دعوای حقوقی چک:

علیه هر یک از مسئولین چک می توان اقامه دعوا کرد ولی مسئولیت هر کدام از این اشخاص متفاوت است.

2- صدور اجراییه مستقیم ( مطالبه از طریق اجرای احکام دادگستری):

دارنده چک می‌تواند بدون طی مراحل رسیدگی بدوی و تجدیدنظر، مستقیماً از دادگاه صالح درخواست صدور اجراییه چک برگشتی را کند و موارد زیر را درخواست کند:

1. کسری مبلغ چک
2. حق‌الوکاله وکیل طبق تعرفه قانونی

نمونه اجراییه مستقیم از دادگاه :

شرایط صدور اجراییه دادگستری:

۱.ارائه گواهینامه عدم پرداخت چک.

۲.وصول چک منوط به تحقق شرطی نباشد ( یعنی چک مشروط به تحقق عمل و یا کاری نباشد.)

۳.در متن چک قید نشده باشد که چک بابت تضمین انجام معامله یا تعهدی است.

برای صدور اجراییه باید ۱۰ روز به صادر کننده برای پرداخت بدهی یا معرفی مال فرصت داد پس از طی ۱۰ روز اجراییه به درخواست دارنده چک مطابق قانون اجرا خواهد شد.

اجراییه علیه چه کسانی صادر می شود؟

مانند اجراییه ثبتی می باشد ، یعنی علیه ظهرنویس و ضامن صادر نمی شود و تنها در خصوص صاحب حساب و صادر کننده که به نحوه تضامنی مسئول پرداخت هستند صادر خواهد شد و اما برخلاف اجراییه ثبتی در اجراییه دادگستری علیه قائم مقام صادرکننده ( مثل ورثه شخص ) امکان پذیر نمی باشد.

توقف اجراییه مستقیم دادگاه:

تنها از طریق صدور دستور توقف عملیات اجرایی توسط مراجع دادگستری قابل توقف می باشد و صرف اقامه دعوا از سمت صادر کننده چک درخصوص اینکه چک مشروط بوده است یا چک سرقتی و یا از طریق خیانت در امانت و تحصیل مال نامشروع می باشد ترتیب اثری داده نمی شود.

3- صدوراجراییه ثبتی (یعنی از طریق اداره ثبت اسناد، مثل اجرای سند رسمی).

چک برخلاف اسناد عادی، یک سند لازم‌الاجرا است.  دارنده چک می‌تواند بدون طرح دعوا در دادگاه، از طریق دفاتر اسناد رسمی و اداره اجرای ثبت وجه آن را از صادرکننده مطالبه کند.

طبق ماده ۲ قانون صدور چک، اگر بانک به علت نبود محل ( عدم موجودی حساب ) یا هر علت دیگری وجه چک را نپردازد، دارنده حق دارد برای کل یا باقی‌مانده مبلغ اجرائیه بگیرد.

توجه : از طریق اجرای ثبت فقط مبلغ مندرج در چک و حق‌الوکاله وکیل (در مرحله اجرا) وصول می‌شود، اما خسارت تأخیر تأدیه و سایر هزینه‌ها باید از طریق دادگاه حقوقی مطالبه گردد.

این مزیت بر اساس مقررات قانون ثبت و آیین‌نامه اجرای مفاد اسناد رسمی به چک داده شده است.

شرایط صدور اجراییه ثبتی:

(۱) باید تقاضانامه مخصوص صدور اجراییه به دفاتر اسناد رسمی داده شود.

(۲) دارنده چک باید اصل و فتوکپی چک و گواهی نامه عدم پرداخت چک را به دفاتر اسناد ارائه دهد.

(۳) اجرای ثبت در صورتی دستور را اجرا صادر میکند که مطابقت امضای چک یا نمونه امضای صادر کننده در بانک از طرف بانک گواهی شده باشد ( پس در صورت عدم مطابقت امضا اجراییه ثبتی صادر نمی شود.)

(۴ )در چک های وعده دار اجرائیه بعد از سررسید صادر می شود.

(5) مشروط بودن یا بابت تضمین بودن چک مانع صدور اجراییه است.

هزینه اجراییه ثبتی چقدر است؟

هزینه اقدام از طریق اداره ثبت معادل پنج درصد مبلغ مورد درخواست (نیم عشر) است. این هزینه در زمان درخواست صدور اجراییه از متقاضی دریافت نمی‌شود، بلکه در دو حالت از متقاضی دریافت خواهد شد:

1. در صورت اجرای اجراییه.
2. در صورت انصراف دارنده چک از ادامه عملیات اجرایی و درخواست استرداد لاشه چک، به شرط اینکه اجراییه به طرف ابلاغ شده باشد.

اجراییه ثبتی علیه چه کسانی قابل صدور است؟

اجراییه ثبتی علیه صادرکننده چک صادر می‌شود. همچنین در صورتی که چک به صورت نمایندگی صادر شده باشد، اجراییه علیه صاحب حساب و صادرکننده به صورت تضامنی صادر می‌شود.

توجه : علیه ظهرنویس و ضامن اجراییه صادر نمی‌شود.

نکته ۲: در صورت فوت متعهد سند لازم‌الاجرا، اجراییه علیه قائم‌مقام قانونی او صادر می‌شود.

4-وصول چک برگشتی از طریق دادگاه کیفری:

چک برگشتی و راهکار وصول آن در مواردی از طریق شکایت کیفری نیز امکان پذیر می باشد . هر کس با علم به بسته بودن حساب بانکی خود اقدام به صدور چک نماید، عمل او در حکم صدور چک بلامحل است و به حداکثر مجازات صدور چک بلامحل محکوم خواهد شد. این مجازات غیرقابل تعلیق است.

پس یکی از ویژگی‌های خاص چک که در سایر اسناد تجاری وجود ندارد، این است که نپرداختن وجه چک در مواردی جرم محسوب می‌شود.

عنوان قانونی این جرم «صدور چک بلامحل» نام دارد و هر کس مرتکب بزه صدور چک بلامحل گردد، به شرح زیر محکوم خواهد شد:

اگر مبلغ مندرج در متن چک کمتر از ۱۰,۰۰۰,۰۰۰ ریال باشد، به حبس تا حداکثر شش ماه محکوم می‌شود.

اگر مبلغ  بین ۱۰,۰۰۰,۰۰۰ تا ۵۰,۰۰۰,۰۰۰ ریال باشد، به حبس از شش ماه تا یک سال محکوم می‌شود.

و درصورتی که بیش از ۵۰,۰۰۰,۰۰۰ ریال باشد حبس از یک سال تا دو سال و ممنوعیت از داشتن دسته‌چک به مدت دو سال

(در صورتی که صادرکننده چند چک بلامحل صادر کرده باشد، مجموع مبالغ مندرج در چک‌ها ملاک تعیین مجازات خواهد بود.)

چه اقداماتی باعث می شود چک از جنبه کیفری خارج شود؟

در صورتی که صادرکننده چک قبل از تاریخ شکایت کیفری یکی از اقدامات زیر را انجام دهد، قابل تعقیب کیفری نخواهد بود:

1. وجه چک را نقدا به دارنده پرداخت کند.
2. با موافقت شاکی خصوصی ترتیبی برای پرداخت وجه چک بدهد.
3. موجبات پرداخت وجه چک را در بانک محال‌علیه فراهم کند.
4. از زمان تعقیب کیفری 6 ماه بگذره

هرگاه قبل از صدور حکم قطعی، شاکی گذشت کند یا صادرکننده یکی از اقدامات بالا را انجام دهد، مرجع رسیدگی قرار موقوفی تعقیب صادر خواهد کرد.

هرگاه پس از صدور حکم قطعی، شاکی گذشت کند یا محکوم‌علیه وجه چک و خسارات تاخیر تادیه و سایر خسارات مندرج در حکم را بپردازد، اجرای حکم موقوف می‌شود.

در فرض پرداخت پس از صدور حکم قطعی، محکوم‌علیه علاوه بر موارد فوق، باید مبلغی معادل یک ‌سوم جزای نقدی مقرر در حکم را نیز به نفع دولت بپردازد.

چه نوع چک های قابل تعقیب کیفری نمی باشند؟

۱.چک سفید امضا.

۲.چک که منوط به تحقق شرطی است.

۳.چک تضمین که در خصوص انجام تعهد یا معامله ای است.

۴. زمانی که بدون درج تحقق شرط ثابت شود که چک برای انجام عملی بوده است.

۵.چک بدون تاریخ بوده باشد یا تاریخ واقعی صدور چک متفاوت از تاریخ مندرج روی چک باشد.

۶.چک بلامحل برای معاملات نامشروع یا بهره ربوی بوده باشد‎

پرسش و پاسخ متداول:

1.آیا برای شکایت کیفری حتماً باید اصل چک را داشته باشم؟

بله، اصل چک یکی از مهم‌ترین مدارک برای طرح شکایت کیفری یا مطالبه وجه از طریق دادگاه است.

2.آیا برگشت چک همیشه جرم محسوب می‌شود؟

خیر، تنها در مواردی که شرایط ماده ۷ قانون صدور چک فراهم باشد (مثل نبود موجودی یا مسدود بودن حساب) جرم است. در سایر موارد ممکن است صرفاً مسئولیت مدنی وجود داشته باشد.

3.آیا می توان از طریق اجراییه ثبت درخواست ؟

خیر حکم جلب از طریق صدور اجراییه ثبت صادر نمی شود.

4.چکی که از حساب مشترک دو نفر صادر شده باشد اجراییه علیه چه اشخاصی صادر می شود؟

اگر صاحبان حساب چندین نفر باشند ولی چک با امضای یک نفر از آن ها صادر شده باشد، اجراییه فقط نسبت به امضا‌کننده  به مبلغ چک صادر خواهد شد.

نتیجه‌گیری:

چک برگشتی و راهکارهای وصول آن به انتخاب روش مناسب بستگی به شرایط چک، زمان، هزینه و هدف دارنده دارد. آشنایی با این مسیرها می‌تواند باعث شود طلبکار سریع‌تر و مؤثرتر به حق خود برسد و از اتلاف وقت و هزینه جلوگیری شود از این رو شما می توانید با وکیل چک موضوع را درمیان بگذارید تا بهترین مسیر و راه را به شما گروه حقوقی دادوند از برگشت چک تا وصول آن همراه با دریافت کلیه خسارات و تاخیر تادیه چک همراه شماست .